***با توجه به اینکه چورس نیز یک یخچال دارد به نظر م آمد که خواندن این مطلب جالب باشد با تشکر از آقای ناصرهادی دهقانی که نگارنده مطلب فوق می باشد . این اثر در دوبخش تنظیم شده است .

·        ناصر - هادی دهقانی

·        معماری یخچالها :

·        فن ساختمانی و شیوه معماری در ساختمان این یخچال‌ها به گونه‌ای است که دقت و نکته‌سنجی سازندگان و معماران این بناها را در توجه به نکات عمده و مهمی چون عایق‌کاری بنا، حفظ برودت مناسب جهت نگهداری یخ، مصالح ساختمانی و چگونگی تهیه یخ، معطوف ساخته است.

·         یخچال‌ها به طور عمده از سه قسمت تشکیل شده‌اند، دیوار طویل سایه انداز، مخزن یخ و حوضچه‌های تولید یخ.

·        دیوار سایه‌انداز :

·        دیوار سایه انداز ،دیواری بسیار طویل و بلند بوده که از غالبا از مشرق به مغرب کشیده می شده است . ارتفاع این دیوارها که گاهی تا 10متر می‌رسد، در طول روز از تابش آفتاب بر روی آب‌های منجمد شده در حوضچه‌ها جلوگیری می‌کند در صورتی که از مغرب و مشرق نیز کمی آفتاب بر روی سطوح یخ می تابید در این نقاط نیز سایه اندازهای جانبی متصل به دیوار اصلی بنا می کردند. در بعضی از یخچالها علاوه بر دیوار اصلی ، دیوارهای دیگری به موازات دیوار اصلی ساخته می شد و به همان میزان تعداد حوضچه های تولید یخ نیز بیشتر می شد.گاه جهت استحکام بیشتر دیوار سایه‌انداز، پشت‌بندهای بزرگ در قسمت جنوبی دیوار احداث می‌کردند. دیوارهای سایه‌انداز در پایین دارای ضخامتی زیاد بوده و به تدریج در بخش‌های فوقانی از قطر آنها کاسته می‌شود.همچنین بعضی مواقع برای کم کردن فشار وارده بر پایه در طول دیوار طاقنماهای متعددی احداث می شد که علاوه بر کمک به ایستائی دیوار ، در نمای دیوار ایجاد سایه روشن نموده  و از یکنواختی آن می کاهد .

·        حوضچه های تهیه یخ :

·        حوضچه‌‌های تهیه یخ گودال مستطیل شکلی است که به موازات دیوار سایه‌انداز و در بخش شمالی آن حفر شده و طول آن اندکی کمتر از طول دیوار و عمق آن 30 الی 50سانتیمتر و گاه بیشتر بوده است. این گودال محل تهیه یخ در شب‌های سرد زمستان بود. هیچ گونه مصالحی در تهیه این گودال ها به کار نمی رفت .

·        مخزن یخ :

·        برای ذخیره یخ می بایستی مخزنی بزرگ وجود داشته باشد.اگر عمق این مخزن حدود 6 متر باشد عملا براثر پدیده نفوذ تاخیری فصول در زمین ،در طول فصل بهار مخزن شرایط زمستانی را حفظ می کرده است .یعنی زمین تنها نقش عایق را ندارد بلکه با یک تاخیر زمانی قابل توجه یخ را از نظر دمای هوا در موقعیت بهتری قرار می دهد.برای جلوگیری از تابش آفتاب ، به پوشش عظیم گنبدی نیاز هست که قطر جداره های آن قابل توجه باشد .این حجم بزرگ توخالی که در بالاترین قسمت به سوراخی منتهی می شود چون هواکشی هوای گرم را به خارج هدایت می کند و هوای خنک از باک سایه وارد فضای یخچال می شود .

·        این مخازن معمولا در پشت دیوار سایه‌انداز و در بخش جنوبی آن و در بعضی موارد به وسیله یک یا چند مدخل ورودی به بخش شمالی راه می‌یابد. انبار یخ نیز گودال‌های عمیق و بزرگی هستند که در وسط مخزن یخ حفر شده‌اند.

·        دیوار این گودالها از سنگ یا آجر یا اندود کاهگل ساخته می شد .و پشت آن با مصالح عایقی چون خاکه  زغال و یا مصالح دیگر پر می گردد .جهت دستیابی به کف این گودالها از پله های کوچکی که در دیوار آن تعبیه می شد استفاده می گردید همچنین چاهی در بیرون از یخچال حفر کرده و بوسیله مجاری باریکی که درکف گودالهای یخ تعبیه می نمودند تا آب حاصل از ذوب یخ را به این چاهها هدایت می کردند .

·        مخازن یخ بر سه نوعند :

·        الف : مخازن گنبدی شکل :

·        یخچالهایی که بر فراز چال یا مخزن یخ آنها یک گنبد بزرگ خشتی ساخته می شده در حاشیه کویر مرکزی و مناطق شمالشرقی مماک محروسه ساخته می شده است این یخچالها دارای یک چال بزرگ مخروطی شکل بوده اند . در پایین چال یک راه  آب بوده و آبی که از یخها ذوب می شده ، از طریق آن به چاه منتقل می شده است .

·        ابعاد چالها متفاوت بوده ،یکی از بزرگترین یخچالها یخچال میبد بوده است قطر دهانه چال آن 13 متر و عمق ان حدود 6 متر است. در دور تا دور چال آن یک سکو برای رفت و آمد به عرض 1.5 متر وجود دارد. (قبادیان ،وحید ، 1373 )

·        بعد از سکو ، پوسته قطور گنبد قرار می گرفته است .پوشش این نوع گنبدها که معمولا از چینه و یا خشت خام است ، در اکثر نقاط کویری بصورت بستو یا رک مخروطی و به صورت رج چین می باشد .این نوع پوشش به علت داشتن قابلیت باربری در دهانه های وسیع بکار می رود . (اثر، شماره 20 ) به جهت مقاومت و ایستائی بهتر گنبد و همچنین کاهش هزینه ساخت آن ،  ضخامت پوسته گنبد از پایین به بالا کاهش می یافته تا وزن گنبد کمتر شود و مرکز ثقل ان در ارتفاع پایینتری قررا گیرد  و همچنین مصالح و نیروی کاری کمتری صرف آن می شد. (قبادیان ،وحید ، 1373 ) در این روش مصالح  از پیش ساخته شده(خشت،آجر،سنگ) کمی نسبت به رج قبلی خود جلو آمده است و تمامی رجها موازی سطح زمین می باشد . پیش آمدگی رجها سبب می گردد دهانه تنگ شده بنابراین پشت تاق سنگین می شود. در این روش هر لنگه تاق به تنهایی از ایستایی برخوردار است و هنگامیکه دو لنگه بهم می رسد بر تعادل آن افزوده میگردد در رج چین اجرای تاق از بالا (پشت تاق) انجام می گردد .

·        دیوار گنبد در پاطاق دارای قطر زیاد و هرچه به راس نزدیک تر می شود  از قطر آن کاسته می شود . گاه معمار جهت کم کردن فشار وارد بر گنبدبر پایه آن را به صورت مطبق (پله پله ) می سازد  . دیوار این گودال‌ها از سنگ یا آجر یا اندود کاهگل ساخته و پشت آن با مصالح عایقی چون خاک ذغال و یا مصالح دیگر پر شده است.

·        ارتفاع گنبد میبد حدود 15 متر و ضخامت پوسته آن در پایین حدود 240 سانتیمتر و در بالا 20 سانتیمتر یعنی به طول یک خشت است. به همین دلیل است که گنبد یخچال از بیرون به صورت پله ای است که این خود یک مزیت جهت تعمیر و نگهداری گندهای عظیم یخچالها بوده است . زیرا هر ساله باید یک لایه کاهگل بر روی سطح خارجی گنبد کشیده شود تا آنرا در مقابل بارندگی ، تابش آفتاب و تغییرات جوی حفظ کند و پله های روی گنبد سکویی جهت انجام این کار بوده است . البته بین این پله ها و یا سکوها ، یک ردیف پله های کوچکتر نیز قررا می دادند تا کارگران راحت تر بین سکوها بتوانند رفت و آمد بکنند. (قبادیان ،وحید ، 1373 )

·        ارتفاع بلند یخچال که در بعضی از مناطق بلندترین و یا یکی از بلندترین  ساختمانهای شهر بوده است به این دلیل بوده است که در طی روزهای گرم تابستان ، خصوصا در حاشیه کویر مرکزی ، که تابش آفتاب درون یخچال را گرم می کند ، گرما در ارتفاع بالاتری قرار گیرد و سطوح پایین تر خنک تر باشد .

·        یخچالها گنبدی شکل اغلب دو در داشته اند ، یکی در سمت شمال بین محل یخ بند و چال ، دیگری در سمت جنوبی یخچال .ورودی مخازن در کنار حوضچه های تولید یخ و رو به شمال قرار داشتندخروجی ها نیز در مقابل ورودی قرار داشت که به واسطه اتاق کوچکی به بیرون راه داشت. (قبادیان ،وحید ، 1373 )

·        در زمستان از در شمالی استفاده می شده و یخ را از یخ بند به داخل یخچال می آوردند و از طریق شیبی که بین در و چال بوده ، یخ را به داخل  یخچال سر می دادند .  در سمت جنوبی هنگام تابستان باز می شده و یخچالدار از طریق این در یخ را تحویل مردم می داده است. در مواقعی که از درها استفاده نمی شده ، آنها را با یک تیغه خشت و گل مسدود می کردند . ورودی و خروجی مخازن دارای ارتفاع کمی بودند.یخچالهای کاشان ،ابرقو ، کرمان ، میبد یزد و یخچال میر فتاح در ملایر از این نوع گنبد برخوردارند. ( مخلصی ، محمد علی ،1374 )

ادامه دارد….

 معماری یخچال ها 1

نویسنده : ناصر- هادی دهقانی - ساعت ۱٢:٠٤ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٩/٢/٢٦

 

ناصر - هادی دهقانی

از ویژگیهای معماری سنتی وابسته به خاک نمایش توانایی های زمین در پاسخگویی به نیازمندیهای انسان است که بسته به شرایط و بضاعت معمار صور مختلفی را به خود می گیرد.

در وجود یخچال‌ها که روزگاری در قلب تابستان‌های داغ و سوزان، خنکای آب گوارا را به درون خانه می‌کشاند، رمز و رازی وجود دارد که حکایت از معجزه فروتنانه خشت خام و دست‌های پرتوان معمار فرزانه‌ای می‌کند تا عشق خدمت به خلق را در شاهکار معماری کویر به عرصه ظهور برساند.

تاریخچه یخچال :

"سموئل متیوس " از سردبیران معروف و معتبر National Geographic  در این مجله می نویسد :چینی ها از هزار سال قبل از میلاد مسیح ، یخ را انبار می کردند .یونانیان و رومیان باستان شراب خود را با برفی که در چاله هایی که با کاه پوشیده شده بود خنک می کردند ، اگرچه " هیپوکریتس " (پزشک یونانی در قرن چهارم  و پنجم قبل از میلاد مسیح ) عقیده داشت که آشامیدن از یخ برای سلامت انسان مفید نیست . برای افراد اشرافی در قرن 18 اروپا ، داشتن یخ در تابستان امر دلپذیر  و استثنائی بود .

متاسفانه از پیشینه تاریخی یخچال‌ها تا دوره صفویه اطلاعاتی مکتوبی در دست نیست . برخی از نویسندگان یخچال های قدیمی کاشان را به انضمام قلعه جلالی از آثار سلطان جلال الدین ملکشاه سلجوقی می دانند که متصل به باروی شهر ودر کنار این قلعه بنا شده است . لیکن بر اساس متون تاریخی ،کلیه ابنیه و آثار و عمارات وابسته به قلعه جلالی  در جنگ های قبل از صفویه از بین رفته وبجز دیوارهای ضخیم و خندق آن چیزی باقی نمانده بود  و بعید به نظر می رسد بنای یخچالی که شاردن فرانسوی در تصویر خود از شهر کاشان  آورده مربوط به دوران قبل از صفویه باشد .  دکتر جان فرایر در قرن یازدهم در سفرنامه اش اشاره می‌کند که «در این زمان ذخیره ساختن یخ‌، رسمی متداول و دیرین سال شمرده می‌شود و امکان آن می‌رود که همراه با مغولان واردممالک تحت کنترل آنها شده است». همچنین شاردن، دورنمایی از شهر کاشان را در سفرنامه خود به تصویر می‌کشد و یخچال‌های این شهر را در بیرون از قلعه و برج و باروی شهر نشان داده و به معماری یخچال‌ها در اصفهان نیز اشاراتی داشته است. کرنلین بروین هلندی نیز که در سال 1114 ق از این منطقه دیدن کرده است تصویری از یک یخچال در شهر قم ارائه کرده است  که مهمترین سند از یک یخچال دوره صفوی می باشد  در این تصویر مخزن یخچال را گنبد رک زینه ای تشکیل می دهد و دیوار سایه انداز آن در سمت چپ عکس دیده می شود .

تصویر دیگر متعلق به قرن سیزدهم هجری و از آثار قلمی ژول لورنس هلندی می باشد .در این تصویرکه کاروانسرای ده نمک (30 کیلومتری شرق گرمسار) و یخچال بزرگ آن را نشان می دهد ، مخزن یخ به صورت پله پله و دیوار  سایه انداز در شمال آن قرار دارد.

 نحوه تهیه یخ :

بکارگیری کلیه عوامل اقلیمی جهت ایجاد حرارت و یا بودت مورد نیاز، جز اصول اولیه معماری سنتی بوده است. همانگونه که از تابش آفتاب و مصالح ساختمانی جهت تامین و ذخیره نمودن حرارت استفاده می شده ، سرمای زمستان ،دمای بسیار پایین هوا در شب هنگام و عایق بودن نسبی عمق زمین نیز به منظور ایجاد برودت و ذخیره ان مورد استفاده قرار می گرفته است.

 ادامه دارد………..

ب ) مخازن تونلی شکل :

نوعی دیگری از یخچالهاکه عموما در آزربایجان ساخته می شده که عملکرد آن مانند یخچال گنبدی بوده ولی شکل کالبدی آن متفاوت بوده است.«بخش عمده ای از بدنه این گونه یخچالها در داخل زمین بوده و دیوارهای قطور آن با سنگ لاشه  یا آجر و ملاتهای آبی مانند ملات ماسه آهک و ساروج ساخته می شده است ». (قبادیان ،وحید ، 1373 ) مخزن این نوع یخچالها به صورت دهلیز مستطیل شکل درازی هستند که به تونل شباهت دارند. عرض این نوع دهلیز ها حدود 5 متر و طول آنها گاه به دهها متر می رسید و  سقف غالبا آجری آن از نوع تاق و تویزه و یا تاق آهنگ بوده است. ( مخلصی ، محمد علی ،1374 ) معمولا در کنار این دهلیزها اتاق های کوچکی قرار دارد که نصف ان در زیر زمین واقع شده که بوسیله پله های متعددی به کف گودال یخ راه پیدا می کنند.این یخچالها به یخچالهای زیر زمینی نیز معروفند.

 

 

                               یخچال دوققوز پله - اورمیه

این یخچال ها را می توان درسرتاسر آزربایجان مشاهده کرد یخچال دوقوز پله از آثار دوره قاجاریه در اورمیه ، یخچال صادقیه از آثار دوره صفویه در بازار تبریز و یخچال الوغ بیگ در تیکان تپه (تکاب ) ، یخچال چورس در روستایی به همین نام از توابع شهر خوی و یخچالهایی در شهرهای همدان و ساوه و مراغه از این نوع هستند.

 

      یخچال مراغه                                   یخچال دوققوز پیلله اورمیه

 

مطابق شکل  aپس از منجمد شدن یخها در کرتها ، انها را از دریچه زیر تاق به داخل یخچال می ریختند .سپس در هر نوبت که یخ ریخته می شده ، بر روی ان آب می پاشیدند تا توده یخ به صورت یکپارچه در آید . در این یخچالها بین لایه ها و روی یخ را با کاه نمی پوشاندند زیرا اقلیم این منطقه سرد است و یخ در درون یخچال تا تابستان به صورت منجمد باقی می مانده است. (قبادیان ،وحید ، 1373 )

یکی از نمونه های یخچالهای زیرزمینی که نسبتا سالم مانده ، در جنوبشرقی شهر ساوه ، جنب باغ جوزقی قرار دارد که توسط میرزا محمود حکیم بنا گردیده است. عرض این یخچال حدود 305 متر و طول ان حدود ا2 متر است و 5 متر از ارتفاع یخچال از سطح زمین پایینتر است . ضخامت دیوارهای ان حدود 80 سانتیمتر است .

اغلب یخچالهای زیرزمینی نیز مانند یخچالهای گنبدی به دلیل اینکه دارای ابعاد بزرگی بوده اند و به محوطه سبتا زیادی برای تهیه یخ نیاز داشته اند و از انجائی که قیمت یخ نسبتا ارزان بوده ، لذا از لحاظ اقتصادی ایجاب می کرده که در حومه شهرها و در کنا رودها که قیمت زمین نسبتا ارزان بوده ، قررا داشته باشند . (قبادیان ،وحید ، 1373 )

 " مادام دیولافوا "  در مورد یخچالهای تبریز می نویسد " در موقع مراجعت به قونسولخانه از نزدیک یخچال عبور کردیم. این بناها مخصوص فراهم کردن یخ هستند یعنی در زمستان یخ را در آنجا انبار کرده و در تابستان به بازار می آورند و به ساکنین می فروشند. تهیه یخ بسیار سهل است و با  زحمت کمی بدست می آیددر زمستانها ، گودالهایی که در پهلوی دیوارهای بلند واقع شده پر از آب می کنند تا شب یخ ببندد و صبح کارگران یخ را شکسته و قطعات آن را در داخل زیر زمین های مسقفی می ریزند و برای تابستان ذخیره می کنند.(دیالافوا ، مادام ژان )

در زنجان یخ را با گاری از از یخچالهای زیر زمینی به داخل شهر می آوردند و در محله های شهر در  دکان یخ فروشی ها آنرا می فروختند . این دکانها علاوه بر یخ ، میوه و سبزی و از این قبیل نیز می فروختند . در خانه ها یخ را در یک جعیه بنام یخدان که کاه نیز در ان میریختند نگه می داشتند  و هوای ساکن بین لایه های کاه به عنوان عایق حرارتی ف یخ را به صورت منجمد به مدت چهار الی نج ساعت نگه می داشته است. (قبادیان ،وحید ، 1373 )